🔑 Duyular arası aktarma: Beş duyudan birine ait bir niteleme sözcüğünün, başka bir duyuyla algılanan bir şeyi anlatmak için kullanılmasıdır. "Keskin bir koku" tamlamasında keskinlik dokunma duyusuna aittir, ama bir koku nitelenmiştir; dokunma duyusundan koklama duyusuna bir aktarma yapılmıştır.
Bu aktarma, deyim aktarmasının özel bir türüdür; çünkü burada da örtük bir benzetme vardır. Koku, insanın burnunu adeta bir bıçak ağzı gibi kesiyormuş gibi anlatılmıştır. Edebiyat terimleri arasında bu anlatım yolu "sinestezi" adıyla da bilinir ve özellikle şiirde imge gücünü artırmak için kullanılır.
Duyuların Söz Dağarcığı
Duyular arası aktarmayı tanımak için önce hangi sözcüğün hangi duyuya ait olduğunu bilmek gerekir. Aşağıdaki liste her duyunun en sık aktarılan niteleme sözcüklerini toplar:
- Dokunma: sert, yumuşak, keskin, sıcak, soğuk, ılık, kaba, pürüzsüz, ağır, hafif
- Tatma: tatlı, acı, ekşi, tuzlu, tatsız, buruk
- Görme: parlak, donuk, koyu, açık, renkli, solgun, berrak
- İşitme: gürültülü, sessiz, yüksek sesli, tiz, boğuk, uğultulu
- Koklama: kokulu, mis gibi, ağır kokulu, buram buram
Dikkat edilirse aktarmanın en sık kaynağı dokunma ve tatma duyularıdır. Bunun nedeni bu iki duyunun bedenle en doğrudan temas eden duyular olmasıdır; insan, soyut ya da uzaktan gelen algıları (ses, renk, koku) anlatırken bedeninde hissettiği somut deneyimlerden yararlanır.
Aktarma Örnekleri ve Yönleri
Dokunmadan başka duyulara
- "Odaya keskin bir lavanta kokusu yayılmıştı." → dokunma → koklama
- "Öğle güneşinin sert ışığı gözlerimizi kamaştırdı." → dokunma → görme
- "Kemanın pürüzsüz ezgisi salonu doldurdu." → dokunma → işitme
- "Mutfaktan ağır bir kızartma kokusu geliyordu." → dokunma (ağırlık) → koklama
Tatmadan başka duyulara
- "Duvarları tatlı bir maviye boyamışlardı." → tatma → görme
- "Kapıdan içeri buruk bir ezgi süzülüyordu." → tatma → işitme
- "Ona öyle tatlı sözler söyledi ki unutamadı." → tatma → işitme
Görmeden işitmeye
- "Sanatçının parlak sesi salonun en arka sırasına kadar ulaştı." → görme → işitme
- "Telefondaki donuk ses, kötü bir haber verileceğini sezdirdi." → görme → işitme
💡 Bilgi: Aktarmanın yönü yazılırken önce niteleyen sözcüğün asıl duyusu, sonra nitelenen şeyin algılandığı duyu yazılır. "Parlak ses" için yön "görme → işitme"dir; "işitme → görme" yazmak yanlıştır. Sınavda iki tamlamanın aktarma yönünün aynı olup olmadığı soruluyorsa bu sıralama belirleyicidir.
Sınır Durumları: Ne Zaman Duyular Arası Aktarma Yoktur?
⚖️ Karışan kullanımlar
Aynı duyu içinde kalma: "Acı biber", "sıcak çorba", "parlak ayna" tamlamalarında niteleyen ve nitelenen aynı duyuya aittir; aktarma yoktur, sözcükler gerçek anlamdadır.
Soyut kavramı niteleme: "Acı gerçek", "tatlı hayal", "sıcak ilgi" tamlamalarında nitelenen şey hiçbir duyuyla algılanmaz. Burada mecaz vardır ama nitelenen bir duyu algısı olmadığı için duyular arası aktarma sayılmaz.
Duyular arası aktarma: "Keskin koku", "tatlı mavi", "parlak ses": niteleyen bir duyuya, nitelenen başka bir duyuya aittir.
⚠️ Önemli: En sık yapılan hata, "acı gerçek" ya da "tatlı insan" gibi kullanımları duyular arası aktarma sanmaktır. Bir aktarmadan söz edebilmek için iki ayrı duyu gerekir: niteleyen sözcüğün duyusu ve nitelenen şeyin algılandığı duyu. Nitelenen şey soyutsa (gerçek, hayal, ilgi, dostluk) ikinci duyu yoktur; sözcük yalnızca mecazlaşmıştır.
Bir başka ayrım da "gibi" sözcüğüyle ilgilidir. "Kadife gibi bir ses" dendiğinde ses kadifeye açıkça benzetilmiştir; bu bir benzetmedir. "Kadife bir ses" denildiğinde ise benzetme örtük kalır ve dokunma duyusuna ait yumuşaklık doğrudan sese verilir. Sınavda "gibi"li yapılar genellikle benzetme sorularının konusudur.
📌 KPSS'de sık çıkan: Bu konu en çok "Aşağıdakilerin hangisinde duyular arası aktarma vardır / yoktur?" ve "Hangisinde dokunma duyusuna ait bir sözcük görme duyusuyla ilgili bir kavramı nitelemiştir?" biçiminde sorulur. Çeldiricilerde aynı duyu içinde kalan gerçek anlamlı tamlamalar ve soyut kavramı niteleyen mecazlar bulunur.
🧠 Pratik bilgi: Duyular arası aktarmayı hızla bulmak
- Tamlamayı ikiye ayırın: niteleyen sıfat + nitelenen isim.
- Sıfat hangi duyuya ait? İsim hangi duyuyla algılanıyor? İki cevap farklıysa aktarma vardır.
- İsim soyutsa (gerçek, hayal, umut) duyular arası aktarma aramayın; yalnızca mecaz vardır.
- Yönü yazarken sıfatın duyusundan ismin duyusuna doğru ok çizin.
Çözümlü Örnekler
✏️ Örnek 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde duyular arası aktarma yapılmıştır?
A) Odaya keskin bir lavanta kokusu yayılmıştı.
B) Salatanın içine biraz acı biber doğradı.
C) Kış akşamı sıcak bir çorba hepimize iyi geldi.
D) Bu acı gerçekle yüzleşmek zorundaydık.
E) Çocukluğundan beri tatlı bir hayal kuruyordu.
A) Odaya keskin bir lavanta kokusu yayılmıştı.
B) Salatanın içine biraz acı biber doğradı.
C) Kış akşamı sıcak bir çorba hepimize iyi geldi.
D) Bu acı gerçekle yüzleşmek zorundaydık.
E) Çocukluğundan beri tatlı bir hayal kuruyordu.
Çözüm: A. "Keskin" dokunma duyusuna ait bir niteliktir; A'da koklama duyusuyla algılanan kokuyu nitelemiştir. B ve C'de niteleyen ve nitelenen aynı duyuya aittir (acı biber: tatma, sıcak çorba: dokunma). D ve E'de "gerçek" ve "hayal" soyut kavramlardır; mecaz vardır ama duyular arası aktarma yoktur.
✏️ Örnek 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dokunma duyusuna ait bir sözcük, işitme duyusuyla algılanan bir şeyi nitelemiştir?
A) Öğle güneşinin sert ışığı gözlerimizi kamaştırdı.
B) Mutfaktan keskin bir sirke kokusu geliyordu.
C) Kemanın pürüzsüz ezgisi salonu doldurdu.
D) Duvarları tatlı bir maviye boyamışlardı.
E) Sanatçının parlak sesi en arka sıraya kadar ulaştı.
A) Öğle güneşinin sert ışığı gözlerimizi kamaştırdı.
B) Mutfaktan keskin bir sirke kokusu geliyordu.
C) Kemanın pürüzsüz ezgisi salonu doldurdu.
D) Duvarları tatlı bir maviye boyamışlardı.
E) Sanatçının parlak sesi en arka sıraya kadar ulaştı.
Çözüm: C. "Pürüzsüz" el ile dokunularak algılanan bir yüzey niteliğidir; C'de kulakla algılanan bir ezgiyi nitelemiştir (dokunma → işitme). A'da dokunma → görme, B'de dokunma → koklama, D'de tatma → görme, E'de görme → işitme aktarması vardır.
✏️ Örnek 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde duyular arası aktarma yoktur?
A) Duvarlar tatlı bir maviye boyanmıştı.
B) Sert bir ışık bir anda gözlerini kamaştırdı.
C) Mutfaktan ağır bir kızartma kokusu geliyordu.
D) Telefondaki donuk ses, kötü bir haber verileceğini sezdirdi.
E) Bu acı gerçeği er geç herkes kabul edecek.
A) Duvarlar tatlı bir maviye boyanmıştı.
B) Sert bir ışık bir anda gözlerini kamaştırdı.
C) Mutfaktan ağır bir kızartma kokusu geliyordu.
D) Telefondaki donuk ses, kötü bir haber verileceğini sezdirdi.
E) Bu acı gerçeği er geç herkes kabul edecek.
Çözüm: E. E'deki "gerçek" hiçbir duyu organıyla algılanamayan soyut bir kavramdır. "Acı" sözcüğü burada mecazlaşmıştır, ancak ikinci bir duyu bulunmadığından duyular arası aktarma yoktur. A'da tatma → görme, B'de dokunma → görme, C'de dokunma → koklama, D'de görme → işitme aktarması vardır.
✏️ Örnek 4
"Öğle güneşinin sert ışığı" ifadesindeki aktarmanın yönü, aşağıdakilerin hangisindekiyle aynıdır?
A) Odaya keskin bir koku yayıldı.
B) Duvarlar tatlı bir maviye boyanmıştı.
C) Sanatçının parlak sesi salonu doldurdu.
D) Salonun duvarlarında yumuşak bir pembe hâkimdi.
E) Mutfaktan ağır bir yemek kokusu geliyordu.
A) Odaya keskin bir koku yayıldı.
B) Duvarlar tatlı bir maviye boyanmıştı.
C) Sanatçının parlak sesi salonu doldurdu.
D) Salonun duvarlarında yumuşak bir pembe hâkimdi.
E) Mutfaktan ağır bir yemek kokusu geliyordu.
Çözüm: D. "Sert ışık" tamlamasında dokunma duyusuna ait bir nitelik görme duyusuyla algılanan ışığa verilmiştir (dokunma → görme). D'de de dokunmaya ait "yumuşak", görmeyle algılanan pembe rengi niteler; yön aynıdır. A ve E'de dokunma → koklama, B'de tatma → görme, C'de görme → işitme aktarması vardır.
✏️ Örnek 5
Duyular arası aktarmayla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Bir duyuya ait niteleme sözcüğünün başka bir duyunun algısına verilmesidir.
B) Bir duyuya ait sıfatın aynı duyuya ait bir şeyi nitelemesi de duyular arası aktarmadır.
C) Deyim aktarmasının özel bir türü olarak kabul edilir.
D) Nitelenen şey soyut bir kavramsa duyular arası aktarmadan söz edilmez.
E) Aktarmada en sık kaynak olarak dokunma ve tatma duyuları kullanılır.
A) Bir duyuya ait niteleme sözcüğünün başka bir duyunun algısına verilmesidir.
B) Bir duyuya ait sıfatın aynı duyuya ait bir şeyi nitelemesi de duyular arası aktarmadır.
C) Deyim aktarmasının özel bir türü olarak kabul edilir.
D) Nitelenen şey soyut bir kavramsa duyular arası aktarmadan söz edilmez.
E) Aktarmada en sık kaynak olarak dokunma ve tatma duyuları kullanılır.
Çözüm: B. "Acı biber" ya da "sıcak çorba" gibi kullanımlarda niteleyen ve nitelenen aynı duyuya aittir; burada bir aktarma yoktur, sözcükler gerçek anlamdadır. Duyular arası aktarma için iki farklı duyunun bulunması gerekir. Diğer yargılar doğrudur.