"Nicel" sözcüğü "ne kadar" sorusuyla, "nitel" sözcüğü ise "nasıl" sorusuyla akrabadır. Bu yakınlık, iki kavramı ayırmanın da en kısa yoludur: Bir özelliğe sayıyla ya da ölçü birimiyle cevap verilebiliyorsa nicel, ancak bir değerlendirmeyle cevap verilebiliyorsa nitel anlam vardır.
Ölçülebilirlik: Asıl Ölçüt
Nicel bir özellik için bir ölçü birimi düşünülebilir: kilogram, metre, derece, kişi sayısı, litre. "Kalabalık bir meydan" denince kişi sayısı, "derin bir kuyu" denince metre, "sıcak bir gün" denince derece akla gelir. Nitel bir özellik için ise böyle bir birim yoktur; "kibarlık" ya da "cesaret" hiçbir aletle ölçülemez, yalnızca davranışlardan çıkarılıp değerlendirilir.
- "Kasabanın en kalabalık meydanı burasıdır." → kişi sayısıyla ölçülür; nicel.
- "Bahçedeki derin kuyuya taş attık." → metreyle ölçülür; nicel.
- "Kütüphaneden kalın bir sözlük aldı." → sayfa sayısı ya da santimetreyle ölçülür; nicel.
- "Onun gibi kibar bir insan az bulunur." → ölçülemez, değerlendirilir; nitel.
- "Cesur bir kararla şirketi kurtardı." → ölçülemez; nitel.
Aynı Sıfat, İki Ayrı Değer
Sınavın bu konudaki asıl ilgi alanı, aynı sıfatın bir cümlede nicel, başka bir cümlede nitel anlam taşımasıdır. Sıfat nicel kullanımda somut ve ölçülebilir bir özelliği, nitel kullanımda ise mecazlaşarak bir değer ya da karakteri anlatır:
Bu karşılaştırma bir ilişkiyi de ortaya koyar: Nicel kullanımlar çoğunlukla gerçek anlamlı, nitel kullanımlar ise çoğunlukla mecaz anlamlıdır. Sıfat ölçülebilir bir özellikten ölçülemez bir değere geçtiğinde, aynı zamanda gerçek anlamından da uzaklaşmış olur. Bu yüzden bir sıfatın nitel kullanımını fark etmek, mecaz anlamı fark etmekle büyük ölçüde örtüşür.
Derecelendirme Nicellik Demek Değildir
Nitel sıfatlar da "çok, daha, en, biraz" gibi sözcüklerle derecelendirilebilir: "çok kibar", "daha cesur", "en başarılı". Bu derecelendirme, özelliğin ölçülebilir olduğunu göstermez; yalnızca konuşanın değerlendirmesinin yoğunluğunu bildirir. "Daha cesur" demek cesaretin bir birimle ölçüldüğü anlamına gelmez.
Sayı ve miktar bildiren sözcükler
Sayı sıfatları ("üç kitap, yarım ekmek, ikinci sıra") ve miktar bildiren belgisiz sözcükler ("birkaç öğrenci, az su, birçok soru") nicelik bildirir. Sıralama bildiren sayı sıfatları bile bir konumu sayıyla belirttiği için nicelik kümesine girer. Buna karşılık "iyi, kötü, güzel, ilginç, sıkıcı" gibi değerlendirme sözcükleri her zaman niteldir.
Örneklerle Pekiştirme
- "Ona ağır sözler söylemekten çekinmedi." → "ağır" kırıcılığı anlattığından nitel.
- "Salon o gece son derece kalabalıktı." → sayılabilir bir yoğunluk; nicel.
- "Bu, gerçekten cesur bir karardı." → ölçülemeyen bir nitelik; nitel.
- "Sırtındaki çuval oldukça ağırdı." → tartıyla ölçülebildiğinden nicel.
- "Okulun en başarılı öğrencisi o yıl ödül aldı." → başarı not ortalamasıyla ilişkilendirilse de "başarılı" bir değerlendirme bildirdiğinden nitel.
- Birim testi: Özelliğin yanına bir ölçü birimi (kilo, metre, derece, kişi) koyabiliyorsanız nicel.
- Soru testi: "Ne kadar?" sorusu sayıyla cevaplanıyorsa nicel; "Nasıl?" sorusu ancak yorumla cevaplanıyorsa nitel.
- Mecaz testi: Sıfat mecazlaşmışsa (ağır söz, derin saygı) büyük olasılıkla nitel.
- Derece tuzağı: "Çok, daha, en" sözcükleri nicelik kanıtı değildir; sorulan sözcüğün kendisine bakın.
Çözümlü Örnekler
A) Şehrin en yüksek binası bu yıl tamamlandı.
B) Yüksek dağların zirvesi yaz aylarında bile karla kaplıdır.
C) Çocuğun ateşi gece boyunca yüksek seyretti.
D) Komşular, yüksek sesle müzik dinlenmesinden şikâyetçiydi.
E) Yüksek ahlakıyla mahallede herkesin saygısını kazanmıştı.
A) Dönemin en büyük şairi olarak anılır.
B) Bayram sabahı kasabanın en kalabalık meydanında buluştuk.
C) Çok ince düşünceli bir arkadaştır.
D) Bu kadar kalın kafalı olmasını beklemiyordum.
E) Onu hafif meşrep biri sanmışlar.
II. Öğretmenine karşı derin bir sevgi besliyordu.
III. Aralarında derin bir saygı vardı.
IV. Çocuklar havuzun derin bölümüne giremez.
V. Yorgunluktan derin bir uykuya daldı.
Numaralanmış cümlelerin hangi ikisinde "derin" sözcüğü nicel anlamda kullanılmıştır?
A) I ve II
B) II ve III
C) III ve V
D) I ve IV
E) IV ve V
A) Çok kibar bir insandı, herkese aynı saygıyla davranırdı.
B) Köye varmak için uzun bir yol yürüdük.
C) Bayramlarda kalabalık bir sofra kurulurdu.
D) Paketi kısa bir iple bağladı.
E) Evleri şehrin en dar sokağındaydı.
A) Nicel anlamlı sözcükler ölçülebilen ya da sayılabilen özellikleri bildirir.
B) Aynı sıfat bir cümlede nicel, başka bir cümlede nitel anlam taşıyabilir.
C) Bir sözcük "çok, daha" gibi sözcüklerle derecelendirilebiliyorsa mutlaka nicel anlamlıdır.
D) Sıfatların nitel kullanımları çoğu zaman mecaz anlamla örtüşür.
E) Değer ve karakter bildiren sözcükler genellikle nitel anlamlıdır.